Дайн, зэвсэгт мөргөлдөөн, улс төрийн хавчлага, хүний эрхийн ноцтой зөрчлийн улмаас эх орноо орхин гарахаас өөр аргагүй болсон хүмүүсийг хамгаалах асуудал нь орчин үеийн олон улсын харилцааны хамгийн эмзэг сэдвүүдийн нэг хэвээр байна. Дүрвэгчийн хамгаалалт гэдэг нь зөвхөн хилийн хяналт, цагаачлалын бодлогын хүрээнд авч үзэх асуудал биш. Энэ нь хүний амьд явах эрх, аюулгүй байдал, нэр төр, хууль ёсны хамгаалалтыг баталгаажуулахтай шууд холбоотой олон улсын хариуцлагын асуудал юм.
Зүүн Азийн өндөр хөгжилтэй ардчилсан орнууд болох Бүгд Найрамдах Солонгос Улс болон Япон Улс хоёулаа 1951 оны Дүрвэгсдийн статусын тухай конвенц, 1967 оны Протоколын оролцогч билээ. Иймээс хавчлагад өртөх бодит эрсдэлтэй хүмүүсийг хамгаалах, амь нас, эрх чөлөөнд нь аюул учрах улс руу албадан буцаахгүй байх зэрэг олон улсын үндсэн үүргийг хүлээдэг. Гэвч ижил олон улсын эрх зүйн суурьтай боловч дүрвэгсдийн хамгаалалтыг дотоодын хууль тогтоомж, захиргааны практикт хэрэгжүүлэх арга нь эрс ялгаатай байна.
2026 онд хэвлэгдсэн “Refugee Protection in South Korea and Japan: Interpreting International Duties Through Domestic Law” судалгаа энэ ялгааг нийгмийн конструктивист өнцгөөс тайлбарлаж, олон улсын нэг ижил хэм хэмжээ үндэсний хууль, институцийн соёл, улс төрийн дарамт, нийгмийн төсөөллөөр дамжин өөр өөр утгаар хэрэгждэгийг харуулжээ. Судалгааны гол дүгнэлт нь тодорхой: олон улсын гэрээнд нэгдсэн байх, эсвэл түүний заалтыг дотоодын хуульд тусгасан байх нь дангаараа бодит хамгаалалтыг баталгаажуулдаггүй. Хүний эрх бодитоор хэрэгжих эсэхийг захиргааны ажиллагаа, нотлох баримтын стандарт, эрхийн ангилал, давж заалдах боломж, нийгмийн хандлага зэрэг хүчин зүйлс шийддэг.
Өмнөд Солонгос: дэвшилттэй эрх зүйн зохицуулалт ба хэрэгжилтийн зөрүү
Өмнөд Солонгосын дүрвэгсдийн бодлогын онцлог нь олон улсын стандартыг дотоодын хуульдаа харьцангуй өргөн хүрээнд тусгасанд оршдог. Тус улс 2013 оноос Дүрвэгсдийн тухай бие даасан хуулийг хэрэгжүүлж эхэлсэн нь Азийн бүс нутагт онцгой ач холбогдолтой алхам болсон. Уг хууль нь дүрвэгчийн статус хүсэгч, хүмүүнлэгийн статустай хүн, албан ёсоор дүрвэгчээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн гэсэн ялгаатай эрх зүйн ангиллыг тодорхойлж, тэдгээрт хамаарах хамгаалалт, нийгмийн эрхийн хүрээг хуульчилсан.
Өмнөд Солонгосын хууль тогтоомжийн хамгийн чухал шинж нь албадан буцаахгүй байх буюу non-refoulement зарчмын хамгаалалтыг зөвхөн дүрвэгчийн статус авсан хүнд хязгаарлахгүйгээр дүрвэгчийн хүсэлт гаргагч болон хүмүүнлэгийн статустай хүмүүст ч өргөжүүлсэн явдал юм. Түүнчлэн албан ёсоор дүрвэгчээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүмүүсийн нийгмийн хамгааллыг үндэсний иргэдийнхтэй адил түвшинд хангах зарчмыг хуульд тусгасан нь олон улсын доод стандартаас зарим талаар илүү өргөн зохицуулалт гэж үнэлэгддэг.
Гэвч хуульд тусгасан өргөн хүрээний хамгаалалт бодит хэрэгжилт дээр мэдэгдэхүйц хумигддаг. Судалгаанд дурдсанаар 1994-2024 оны хооронд Өмнөд Солонгост дүрвэгчийн хүсэлт 120 мянгаас давсан ч хүлээн зөвшөөрөх түвшин тогтмол бага хэвээр байж, 2025 онд 2.7 орчим хувьтай байжээ. Энэхүү үзүүлэлтийг зөвхөн хүсэлт гаргагчдын нөхцөл байдалтай холбон тайлбарлах боломжгүй. Хүсэлтийг бүрэн хэлэлцэхээс өмнөх урьдчилсан үнэлгээ, өндөр нотлох баримтын шаардлага, шийдвэрлэх ажиллагааны удаашрал, хөдөлмөр эрхлэх болон нийгмийн үйлчилгээ авах боломжийн хязгаарлалт зэрэг захиргааны хүчин зүйлс бодит үр дүнд хүчтэй нөлөөлдөг.
Дүрвэгчийн хэрэгт нотлох баримтын асуудал онцгой ач холбогдолтой. Хавчлага, зэвсэгт мөргөлдөөн, төрийн дарамтаас яаралтай зугтсан хүн өөрт тулгарсан аюулыг нотлох бүрэн хэмжээний баримт бичгийг бүрдүүлж чадна гэж үзэх нь бодит нөхцөлтэй тэр бүр нийцдэггүй. Иймээс нотлох баримтын босгыг хэт өндөр тогтоох нь хуулиар хамгаалахаар зорьсон хамгийн эмзэг хүнийг хамгаалалтын тогтолцооноос гадуур үлдээх эрсдэлтэй.
2018 онд Йеменээс ирсэн орогнол хүсэгчид Чэжү аралд олноор ирсэн үйл явдал Өмнөд Солонгосын дүрвэгсдийн бодлогын энэхүү зөрчлийг олон нийтэд хамгийн тод харуулсан тохиолдлын нэг болсон. Тухайн үед дүрвэгсдийг хүмүүнлэгийн хамгаалалт шаардлагатай хүмүүс гэж үзэх байр суурьтай зэрэгцэн үндэсний аюулгүй байдал, хөдөлмөрийн зах зээл, нийгмийн халамжид дарамт учруулж болзошгүй гэсэн болгоомжлол хүчтэй өрнөсөн. Үүний улмаас бодлогын түвшинд бүрэн дүрвэгчийн статус олгохоос илүү түр хугацааны хүмүүнлэгийн оршин суух хэлбэр давамгайлсан нь хууль зүйн боломж ба нийгэм-улс төрийн бодит нөхцөл хоорондын ялгааг илэрхийлсэн.
Иймээс Өмнөд Солонгосын тогтолцоог зөвхөн дэвшилттэй хуультай гэж үнэлэх нь хангалтгүй. Хуульд хамгаалалтын хүрээг өргөжүүлсэн хэдий ч дүрвэгч, хүмүүнлэгийн статустай хүн, хүсэлт гаргагчийн эрхийг ялгаатай тогтоох, захиргааны шүүлтүүр ашиглах замаар бодит хүртээмжийг хязгаарлаж байна. Өөрөөр хэлбэл, тус улсын тогтолцооны гол онцлог нь хамгаалалтыг хуульд өргөн хүрээнд тунхагласан ч эрх эдлэх боломжийг статус болон хэрэгжилтийн түвшинд нарийсгадагт оршино.
Япон: олон улсын стандартад нийцсэн хууль ба процедурын өндөр босго
Японы дүрвэгсдийн бодлого Өмнөд Солонгосоос өөр бүтэцтэй. Тус улс Дүрвэгсдийн тухай конвенцын үндсэн тодорхойлолтыг дотоодын цагаачлалын хууль тогтоомждоо бараг хэвээр нь тусгасан бөгөөд дүрвэгчийн статус тогтоох ажиллагааг Цагаачлалын хяналт ба дүрвэгчийг хүлээн зөвшөөрөх тухай хуулийн хүрээнд хэрэгжүүлдэг. Иймээс хууль зүйн текстийг дангаар нь авч үзвэл Япон олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ албан ёсны түвшинд хангаж буй мэт харагдана.
Гэвч бодит хамгаалалтын хүртээмжийг хязгаарладаг гол механизм нь хуульд юу гэж бичсэнээс илүүтэйгээр түүнийг хэрэгжүүлэх процессод төвлөрдөг. Дүрвэгчийн хүсэлтийг Хууль зүйн яамны харьяа цагаачлалын захиргааны тогтолцоо хянан шийдвэрлэдэг бөгөөд нотлох баримтын өндөр босго, төвлөрсөн захиргааны хяналт, татгалзсан шийдвэрийг эсэргүүцэх ажиллагааны хязгаар, давтан хүсэлтэд тавих шаардлага зэрэг нь дүрвэгчээр хүлээн зөвшөөрөгдөх боломжийг бодитоор багасгадаг.
Судалгаанд дурдсанаар 2023 онд Япон 8,184 дүрвэгчийн хүсэлтийг хянан үзэж, 289 хүнийг дүрвэгчээр хүлээн зөвшөөрсөн нь ойролцоогоор 3.5 хувийн үзүүлэлт байв. Энэ нь Японы хувьд түүхэн өндөр түвшний нэг байсан хэдий ч бусад өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудтай харьцуулахад бага хэвээр байна. Үүнээс гадна дүрвэгчийн статус авсны дараах хэлний бэрхшээл, хөдөлмөр эрхлэлт, орон сууц, эрүүл мэнд, боловсролын хүртээмж зэрэг интеграцын асуудал ч хамгаалалтын бодит чанарт нөлөөлсөөр байна.
2023 онд батлагдсан цагаачлалын хуулийн нэмэлт өөрчлөлт Японы дүрвэгсдийн бодлогын чиг хандлагыг улам тодорхой болгосон. Өмнө нь дүрвэгчийн хүсэлтийг дахин гаргасан тохиолдолд албадан гаргах ажиллагаа тодорхой хэмжээнд түдгэлзэх боломжтой байсан бол шинэ зохицуулалтаар олон удаа татгалзсан хариу авсан зарим хүнийг албадан гаргах боломж нэмэгдсэн. Засгийн газар уг өөрчлөлтийг тогтолцоог санаатайгаар урвуулан ашиглаж, албадан гаргалтыг удаашруулах явдлыг бууруулах шаардлагатай гэж тайлбарласан бол хүний эрхийн байгууллагууд бодит хавчлага, аюул заналхийлэлтэй нүүр тулж болзошгүй хүнийг эх орон руу нь буцаах эрсдэлийг нэмэгдүүлнэ хэмээн шүүмжилсэн.
Иймээс Японы хувьд олон улсын зарчмыг хууль тогтоомжийн түвшинд шууд үгүйсгэсэн асуудал гол биш. Харин хуульд нээлттэй мэт харагдах хамгаалалтад хүрэх захиргааны зам өндөр босготой байгаа нь үндсэн сорилт юм. Өөрөөр хэлбэл, тус улс олон улсын стандартад нийцсэн эрх зүйн хэлбэрийг хадгалдаг ч статус тогтоох процесс, нотлох баримтын шаардлага, захиргааны төвлөрсөн хяналтаар бодит хүртээмжийг хязгаарлаж байна.
Ижил үүрэг, ялгаатай хязгаарлалт
Хоёр улсын тогтолцоог зэрэгцүүлэн үзэхэд ялгаа нь хамгаалалтыг үгүйсгэж буй эсэхэд бус, харин хамгаалалтыг ямар механизмаар хязгаарлаж байгаад оршдог. Өмнөд Солонгос хууль тогтоомждоо дүрвэгсдийн хамгаалалтыг өргөн хүрээнд тодорхойлж, албадан буцаахгүй байх баталгааг хэд хэдэн ангилалд үйлчлэхээр зохицуулсан. Гэвч эрх зүйн статус бүрд олгох эрх, нийгмийн хамгааллын түвшнийг ялгаатай тогтоосноор бодит хүртээмжийг хязгаарладаг.
Япон эсрэгээрээ Дүрвэгсдийн тухай конвенцын үндсэн хэллэг, тодорхойлолтыг дотоодын хуульдаа ойролцоогоор хэвээр хадгалсан боловч хүсэлт хянан шийдвэрлэх процесс, өндөр нотлох баримтын шаардлага, захиргааны хяналт, давтан хүсэлтийн хязгаарлалтаар хамгаалалтын хүрээг нарийсгадаг. Судалгааны дүгнэлтийг нэг өгүүлбэрээр илэрхийлбэл, Өмнөд Солонгос хамгаалалтыг эрх зүйн статусын ялгаагаар, Япон процедурын саад бэрхшээлээр хязгаарлах хандлагатай.
Арга барил өөр боловч үр дүн нь ижил асуудлыг үүсгэдэг: хуулиар баталгаажсан эрх бодит амьдрал дээр хүрэхэд хэцүү болох. Энэ нь олон улсын дүрвэгсдийн эрх зүйн нэг чухал хязгаарыг харуулна. Гэрээ, конвенцын заалтыг дотоодын хуульд тусгасан эсэх нь албан ёсны нийцлийг илэрхийлж болох ч бодит нийцлийг заавал батлахгүй. Хууль амьдрал дээр хэрхэн хэрэгжиж, хамгаалалт хүссэн хүн түүнд бодитоор хүрч чадаж байгаа эсэх нь илүү чухал шалгуур юм.
Үндэсний үнэт зүйл, нийгмийн хандлагын нөлөө
Дүрвэгсдийн бодлогыг зөвхөн хууль, захиргааны процедураар тайлбарлах боломжгүй. Төрийн шийдвэрт тухайн нийгэм дүрвэгч, цагаачлал, үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн нэгдмэл байдлыг хэрхэн төсөөлдөг нь хүчтэй нөлөөлдөг. Судалгааны конструктивист тайлбараар олон улсын хэм хэмжээ өөрөө нэг утгатай, автоматаар хэрэгждэг дүрэм биш. Түүнийг тухайн улсын улс төрийн соёл, үндэсний өөрийн дүр төрх, институцийн уламжлал, олон нийтийн хүлээлтээр дамжуулан тайлбарладаг.
Өмнөд Солонгосын хувьд олон улсын хүмүүнлэгийн хариуцлагаа хүлээн зөвшөөрөх хандлага болон дүрвэгчдэд өргөн хүрээний нийгмийн эрх олгохтой холбоотой дотоодын болгоомжлол зэрэгцэн оршдог. Ялангуяа ажлын байр, халамжийн зардал, нийгмийн эв нэгдэл, аюулгүй байдлын асуудлыг дүрвэгсдийн бодлоготой холбон авч үзэх хандлага бодлогын хэрэгжилтэд нөлөөлдөг.
Японы хувьд цагаачлалын урсгалыг захиргааны өндөр хяналтаар зохицуулж ирсэн уламжлал, нийгмийн нэгэн төрлийн байдлыг чухалчилсан үндэсний төсөөлөл дүрвэгчийн хамгаалалтыг өргөжүүлэхэд болгоомжтой хандах нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Ийм нөхцөлд дүрвэгчийг хамгаалалт шаардлагатай хүн гэхээсээ илүү хил, нийгмийн дэг журамтай холбоотой асуудал гэж харах эрсдэл нэмэгдэнэ.
Тиймээс дүрвэгсдийн бодлого нь зөвхөн жилд хэдэн хүсэлт хүлээн авч, хэдийг нь зөвшөөрсөн тухай статистик биш юм. Энэ нь тухайн нийгэм гаднаас ирж хамгаалалт хүссэн хүнийг ямар байр сууринаас харж байгааг илэрхийлдэг. Дүрвэгчийг аюулгүй байдалд заналхийлэх боломжит эрсдэл гэж үзэх үү, эдийн засаг, халамжийн тогтолцоонд ачаалал нэмэх хүн гэж ойлгох уу, эсвэл амь нас, эрх чөлөөгөө хамгаалахын тулд олон улсын хамгаалалт хүсэж буй хүн гэж хүлээн зөвшөөрөх үү гэдэг нь төрийн бодлогын чиглэлийг тодорхойлох суурь хүчин зүйл болдог.
Хуулийн чанарыг бодит хамгаалалтаар хэмжих нь
Өмнөд Солонгос, Японы туршлагаас харахад дүрвэгсдийн хамгаалалтын бодлогыг зөвхөн хууль тогтоомжийн хэлбэрээр үнэлэх нь хангалтгүй. Хүнийг хамгаалах эрх зүйн баталгаа бий эсэхээс гадна хүсэлтийг шударга, шуурхай шийдвэрлэх боломж, мэргэжлийн орчуулга болон хууль зүйн туслалцаа, нотлох баримтыг бодит нөхцөлтэй уялдуулан үнэлэх стандарт, татгалзсан шийдвэрийг үр дүнтэй давж заалдах механизм, хүсэлт шийдвэрлэгдэх хугацаанд хүн нэр төртэй амьдрах наад захын нөхцөл бүрдсэн эсэхийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.
Хэрэв хууль “хамгаална” гэж заасан ч хүсэлтийг шийдвэрлэх зам хэт удаан, нотлох боломжгүй баримт шаардаж, ажил хөдөлмөр эрхлэх болон суурь үйлчилгээ авах эрхийг хэт хязгаарлаж байвал уг хамгаалалт агуулгын хувьд суларна. Үүнтэй адил олон улсын конвенцын үг, заалтыг хуульдаа бараг өөрчлөлгүй тусгасан ч түүний хэрэгжилтийн процедурыг хэт өндөр босготой болгосон нөхцөлд бодит үр дүн өөрчлөгдөхгүй.
Иймээс дүрвэгсдийн бодлогын чанарыг олон улсын гэрээнд нэгдсэн эсэх, эсвэл хууль тогтоомжид хэдэн эрх жагсааснаар хэмжихээс илүүтэйгээр хамгаалалт шаардлагатай хүн тэдгээр эрхийг бодитоор эдэлж чадаж байна уу гэдгээр үнэлэх нь зүйтэй. Олон улсын үүргийг дотоодын хуульд тусгах нь эхний алхам; харин түүнийг шударга, ил тод, хүний эрхэд суурилсан захиргааны практикаар амьдралд хэрэгжүүлэх нь жинхэнэ сорилт юм.
Дүгнэлт
Өмнөд Солонгос, Япон хоёр ижил олон улсын конвенцын оролцогч боловч дүрвэгсдийн хамгаалалтыг өөр өөр институцийн логикоор хэрэгжүүлж байна. Өмнөд Солонгос хууль тогтоомждоо хамгаалалтыг харьцангуй өргөн хүрээнд баталгаажуулсан ч статусын ангилал, захиргааны урьдчилсан шүүлт, эрхийн ялгаатай хүртээмжээр практик хамгаалалтыг нарийсгадаг. Япон олон улсын конвенцын хэлбэр, тодорхойлолтыг дотоодын эрх зүйдээ хадгалдаг ч статус тогтоох ажиллагааны өндөр босго, төвлөрсөн захиргааны хяналт, давтан хүсэлтийн хязгаарлалтаар хамгаалалтад хүрэх боломжийг багасгадаг.
Энэ хоёр жишээ олон улсын хүний эрхийн хэм хэмжээний үр нөлөө зөвхөн гэрээ, хуульд бус, хэрэгжилтийн институцэд оршдогийг тод харуулна. Формаль нийцэл нь бодит хамгаалалттай адил утгатай биш. Төрийн байгууллага хуульд заасан эрхийг хэрхэн тайлбарлаж, хэрэгжүүлдэг, олон нийт дүрвэгчдийг хэрхэн ойлгодог, үндэсний аюулгүй байдал ба хүний аюулгүй байдлын тэнцвэрийг хаана тогтоодог зэргээс хамгаалалтын бодит чанар шалтгаална.
Эцсийн дүнд дүрвэгч гэдэг нь захиргааны нэг хэрэг, статистикийн нэг тоо биш. Тэр бол амь нас, эрх чөлөө, аюулгүй байдлаа хамгаалахын тулд өөр улсын хаалгыг тогшиж буй хүмүүс юм. Тиймээс аливаа улсын дүрвэгсдийн бодлогыг үнэлэх хамгийн чухал шалгуур нь хууль нь хэр сайн бичигдсэнд бус, харин хамгаалалт хамгийн их шаардлагатай мөчид тэр хууль тухайн хүний өмнө бодитоор үйлчилж чадаж байна уу гэдэгт оршино.
